इतिहासको पुनरावृत्ति: १९५६ को स्वेज संकट र २०२६ को इरान युद्ध

अहिले इरानविरुद्ध अमेरिका र इजरायलले चालेको कदमलाई इतिहासकारहरूले सन् १९५६ को चर्चित ‘स्वेज संकट’सँग तुलना गर्न थालेका छन्। इतिहासकै लज्जास्पद घटना मानिने स्वेज संकटले तत्कालीन बेलायती साम्राज्यको पतनको घोषणा गरेको थियो। अहिलेको इरान युद्धले पनि के अमेरिकाको विश्वव्यापी प्रभुत्वमाथि त्यसैगरी पूर्णविराम लगाउला? यो गम्भीर प्रश्न उब्जिएको छ।

के थियो स्वेज संकट?

सन् १९५६ मा बेलायत र फ्रान्सले इजरायलसँग मिलेर इजिप्टमाथि आक्रमण गरेका थिए। विश्वभरको तेल व्यापार जोगाउने बहानामा स्वेज नहर कब्जा गर्ने उनीहरूको दाउ थियो। तर, त्यो सैन्य हस्तक्षेप लज्जास्पद पराजयमा टुङ्गियो। फलस्वरुप, बेलायत अब ‘विश्व शक्ति’ रहेन भन्ने सत्य उजागर भयो।

हिजोका नेता र आजका ‘टेलिभिजन पर्सन्यालिटी’

इतिहासकार एलेक्स भन टन्जलम्यानका अनुसार, हिजोका नेताहरू आजका भन्दा बढी अनुभवी र सचेत देखिए पनि उनीहरूको सनक भने उस्तै थियो। तत्कालीन बेलायती प्रधानमन्त्री एन्टोनी इडन अनुभवी कूटनीतिज्ञ थिए, तर उनको व्यक्तिगत अहम् र जिद्दीले बेलायतलाई डुबायो।

आजको इरान युद्धको कमान्ड डोनाल्ड ट्रम्प र रक्षामन्त्री पिट हेगसेथजस्ता पूर्व टेलिभिजन व्यक्तित्वहरूको हातमा छ। कार्ल मार्क्सको भनाइलाई सापटी लिँदै लेखिका भन्छन्— इतिहासले आफूलाई पहिले ‘त्रासदी’ र पछि ‘प्रहसन’ (नौटंकी) का रूपमा दोहोर्‍याउँछ। १९५६ को स्वेज काण्ड र २०२६ को इरान घटना दुवै प्रहसनकै रूप हुन्।

षड्यन्त्र र बेबकुफीको मेल

स्वेज काण्डमा बेलायत र फ्रान्सले इजरायललाई इजिप्टमा आक्रमण गर्न उक्साएका थिए, ताकि उनीहरू ‘शान्ति सेना’को आवरणमा हस्तक्षेप गर्न सकून्। तर, उनीहरूको योजना यति फितलो थियो कि उनीहरूले युद्ध भइरहेको ठाउँभन्दा टाढाको क्षेत्रबाट सेना फिर्ता हुन अल्टिमेटम दिएका थिए।

अहिले ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमार्फत हर्मुज जलमार्गका विषयमा इरानलाई दिइरहेको धम्कीमा पनि कूटनीतिक गम्भीरताभन्दा बढी व्यक्तिगत आक्रोश र हठ देखिन्छ।

सनक र नतिजा

इतिहास भन्छ— बेलायती प्रधानमन्त्री इडन इजिप्टका राष्ट्रपति नासिरसँगको व्यक्तिगत भेटमा अपमानित महसुस गरेपछि उनलाई सिध्याउने खेलमा लागेका थिए। त्यतिबेला इडन नशालु औषधिको प्रभावमा रहेको समेत चर्चा गरिन्छ।

आज पनि ट्रम्पका रणनीतिक लक्ष्यहरूमाथि प्रश्न उठिरहेका छन्, तर उनको क्याबिनेट र पार्टीले उनलाई अन्धभक्त भएर साथ दिइरहेको छ। स्वेज काण्डपछि विश्वमा तीन महाशक्ति (अमेरिका, सोभियत संघ र बेलायत) बाट बेलायतको नाम मेटिएको थियो। अब यो इरान युद्धपछि अमेरिकी प्रभुत्वको हैसियत के होला? त्यो भने भविष्यकै गर्भमा छ।