नेपाली अर्थतन्त्रको चिरफार: डा. स्वर्णिम वाग्लेको ‘आर्थिक स्थितिपत्र’

अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले नेपाली अर्थतन्त्रको वर्तमान अवस्थाको यथार्थ चित्रण गर्दै भविष्यको मार्गचित्र समेटिएको ७३ बुँदे ‘आर्थिक स्थितिपत्र’ सार्वजनिक गरेका छन्। विगतका नेतृत्वले जस्तो अघिल्ला सरकारको आलोचना मात्र नगरी उनले अर्थतन्त्रका सबल र दुर्बल दुवै पक्षको सन्तुलित विश्लेषण गरेका छन्।

१. संरचनात्मक सुधार र नयाँ सोच

अर्थमन्त्री वाग्लेले मुलुकमा स्रोत र सम्भावना भए पनि कमजोर सोच र शासकीय सदाचारको अभावले विकास हुन नसकेको निष्कर्ष निकालेका छन्। उनले परम्परागत ‘रेन्ट सिकिङ’ (बिचौलिया अर्थतन्त्र) बाट मुक्त भई प्रतिस्पर्धा, नवप्रवर्तन र रोजगारीमा आधारित दिगो वृद्धिको खाँचो औंल्याएका छन्। उनको मुख्य जोड ‘बृहत् संरचनात्मक सुधार’ मा रहेको छ।

२. बाह्य चुनौती र जोखिमका सूचक

• युद्धको प्रभाव: पश्चिम एसियाको तनावले नेपाली अर्थतन्त्रमा धक्का पुगेको छ। कुल रेमिट्यान्सको ३७.४ प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने क्षेत्रमा रहेको युद्धले तेलको मूल्य वृद्धि र पर्यटनमा असर पुर्‍याएको छ।
• अन्तर्राष्ट्रिय साख: नेपाल अझै सम्पत्ति शुद्धीकरणको ‘ग्रे लिस्ट’ मा रहनु र भ्रष्टाचार सूचकांकमा पछाडि पर्नुले लगानीको वातावरण बिगारेको छ।
• एलडीसी स्तरोन्नति: सन् २०२६ मा अति कम विकसित मुलुकबाट स्तरोन्नति हुँदा वैदेशिक सहायता र सुविधाहरू कटौती हुने जोखिम छ, जसका लागि अर्थतन्त्र बलियो बनाउनु अनिवार्य छ।

३. आर्थिक सूचकहरूको निराशाजनक तस्बीर

• न्यून वृद्धिदर: विगत एक दशकको औसत आर्थिक वृद्धिदर मात्र ४.२ प्रतिशत छ। कृषि र उद्योग दुवै क्षेत्रको विस्तार ३ प्रतिशतभन्दा तल खुम्चिएको छ।
• ऋणको बोझ: २०७२ सालमा ५ खर्ब ४४ अर्ब रहेको सार्वजनिक ऋण अहिले २८ खर्ब ७८ अर्ब पुगेको छ। अहिलेको अवस्था कति गम्भीर छ भने, ऋण तिर्नकै लागि थप ऋण लिनुपर्ने (Debt Trap) जोखिम बढेको छ।
• लगानीमा गिरावट: कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) को तुलनामा लगानीको हिस्सा ३९.५ प्रतिशतबाट घटेर २८.१ प्रतिशतमा झरेको छ।

४. रोजगारी र ऊर्जा: आशा र निराशा

• बेरोजगारी: देशमा बेरोजगारी दर १२.६ प्रतिशत पुगेको छ। मर्यादित रोजगारीको अभावमा वैदेशिक रोजगारीमा जानेको संख्या वार्षिक २८.६ प्रतिशतले बढिरहेको छ।
• विद्युत्‌मा फड्को: अर्थतन्त्रको एउटा उज्यालो पक्ष भनेको विद्युत् उत्पादन हो। एक दशकमा जडित क्षमता ६ गुणाले बढेर ४,१०५ मेगावाट पुग्नुलाई उपलब्धि मानिएको छ।

निष्कर्ष

डा. वाग्लेको यो स्थितिपत्रले नेपाली अर्थतन्त्रको गम्भीर ‘मर्म परीक्षण’ गरेको छ। अर्थतन्त्र अब पुनर्संरचना र स्तरोन्नतिको चरणमा प्रवेश गरेको उनको दाबी छ। यद्यपि, कागजमा कोरिएका यी नीति र विश्लेषणहरू व्यवहारमा कति लागू हुन्छन्, त्यसैले नै वाग्लेको कार्यकालको सफलता निर्धारण गर्नेछ।

नेपाली अर्थतन्त्रको चिरफार: डा. स्वर्णिम वाग्लेको ‘आर्थिक स्थितिपत्र’

अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले नेपाली अर्थतन्त्रको वर्तमान अवस्थाको यथार्थ चित्रण गर्दै भविष्यको मार्गचित्र समेटिएको ७३ बुँदे ‘आर्थिक स्थितिपत्र’ सार्वजनिक गरेका छन्। विगतका नेतृत्वले जस्तो अघिल्ला सरकारको आलोचना मात्र नगरी उनले अर्थतन्त्रका सबल र दुर्बल दुवै पक्षको सन्तुलित विश्लेषण गरेका छन्।

१. संरचनात्मक सुधार र नयाँ सोच

अर्थमन्त्री वाग्लेले मुलुकमा स्रोत र सम्भावना भए पनि कमजोर सोच र शासकीय सदाचारको अभावले विकास हुन नसकेको निष्कर्ष निकालेका छन्। उनले परम्परागत ‘रेन्ट सिकिङ’ (बिचौलिया अर्थतन्त्र) बाट मुक्त भई प्रतिस्पर्धा, नवप्रवर्तन र रोजगारीमा आधारित दिगो वृद्धिको खाँचो औंल्याएका छन्। उनको मुख्य जोड ‘बृहत् संरचनात्मक सुधार’ मा रहेको छ।

२. बाह्य चुनौती र जोखिमका सूचक

• युद्धको प्रभाव: पश्चिम एसियाको तनावले नेपाली अर्थतन्त्रमा धक्का पुगेको छ। कुल रेमिट्यान्सको ३७.४ प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने क्षेत्रमा रहेको युद्धले तेलको मूल्य वृद्धि र पर्यटनमा असर पुर्‍याएको छ।
• अन्तर्राष्ट्रिय साख: नेपाल अझै सम्पत्ति शुद्धीकरणको ‘ग्रे लिस्ट’ मा रहनु र भ्रष्टाचार सूचकांकमा पछाडि पर्नुले लगानीको वातावरण बिगारेको छ।
• एलडीसी स्तरोन्नति: सन् २०२६ मा अति कम विकसित मुलुकबाट स्तरोन्नति हुँदा वैदेशिक सहायता र सुविधाहरू कटौती हुने जोखिम छ, जसका लागि अर्थतन्त्र बलियो बनाउनु अनिवार्य छ।

३. आर्थिक सूचकहरूको निराशाजनक तस्बीर

• न्यून वृद्धिदर: विगत एक दशकको औसत आर्थिक वृद्धिदर मात्र ४.२ प्रतिशत छ। कृषि र उद्योग दुवै क्षेत्रको विस्तार ३ प्रतिशतभन्दा तल खुम्चिएको छ।
• ऋणको बोझ: २०७२ सालमा ५ खर्ब ४४ अर्ब रहेको सार्वजनिक ऋण अहिले २८ खर्ब ७८ अर्ब पुगेको छ। अहिलेको अवस्था कति गम्भीर छ भने, ऋण तिर्नकै लागि थप ऋण लिनुपर्ने (Debt Trap) जोखिम बढेको छ।
• लगानीमा गिरावट: कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) को तुलनामा लगानीको हिस्सा ३९.५ प्रतिशतबाट घटेर २८.१ प्रतिशतमा झरेको छ।

४. रोजगारी र ऊर्जा: आशा र निराशा

• बेरोजगारी: देशमा बेरोजगारी दर १२.६ प्रतिशत पुगेको छ। मर्यादित रोजगारीको अभावमा वैदेशिक रोजगारीमा जानेको संख्या वार्षिक २८.६ प्रतिशतले बढिरहेको छ।
• विद्युत्‌मा फड्को: अर्थतन्त्रको एउटा उज्यालो पक्ष भनेको विद्युत् उत्पादन हो। एक दशकमा जडित क्षमता ६ गुणाले बढेर ४,१०५ मेगावाट पुग्नुलाई उपलब्धि मानिएको छ।

निष्कर्ष

डा. वाग्लेको यो स्थितिपत्रले नेपाली अर्थतन्त्रको गम्भीर ‘मर्म परीक्षण’ गरेको छ। अर्थतन्त्र अब पुनर्संरचना र स्तरोन्नतिको चरणमा प्रवेश गरेको उनको दाबी छ। यद्यपि, कागजमा कोरिएका यी नीति र विश्लेषणहरू व्यवहारमा कति लागू हुन्छन्, त्यसैले नै वाग्लेको कार्यकालको सफलता निर्धारण गर्नेछ।